حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین ملک زاده، استاد درس خارج حوزه علمیه قم در درس خارج فقه فضای مجازی، ارز مجازی یا ارز دیجیتال به ویژه بیت کوین را مورد کنکاش قرار داد و اظهار داشت که براساس گفته کارشناسان ۱۶۰۰ نوع ارز دیجیتال وجود دارد که بیت کوین بیش از ۵۰ درصد بازار ارز دیجیتال را فراگرفته و به نوعی معیار و پشتوانه سایر ارزها شده است.

 

وی افزود: البته این پرسش مطرح است که اساساً ماهیت ارز دیجیتالی مانند بیت کوین چیست؟ پول است؟ کالا است؟ کالای مادی است؟ کالای معنوی است؟ فرض می‌کنیم که بیت کوین و ارزهای دیجیتال پول است. اگر پول باشد دارای چه ویژگی است؟

 

ملک زاده با اشاره به این که آیا درباره پول، فقها تعریفی دارند؟ برخی از فقهای کنونی تعریفی از پول دارند ولی گمان نکنید شریعت در این باره تعریفی دارد بلکه فقیه خواسته موضوع بحثش منقح شود به همین دلیل خواسته تعریفی از موضوع خود را داشته باشد و ما این را لزوم تعریف شریعت نمی‌دانیم.

 

وی یادآور شد: البته عده‌‌ای به جِدّ معتقدند که ما پولی به نام پول اسلامی داریم و در اسلام تعریف خاصی از پول وجود دارد و باید بحث‌هایمان را براساس آن پیش ببریم. مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی ایشان به جِدّ معتقد به پول طلا بودند و می‌گفتند پول حقیقی، طلا است. می‌گفتند پول اسلامی نیز همین است. برخی نیز این دیدگاه و اندیشه را با جدیت تبلیغ می‌کنند و می‌گویند برای جلوگیری از ربا، نوسانات، خلق پول و… باید به پول طلا برگردیم، یعنی سکه طلا ضرب شده و در اختیار مردم قرار داده شود؛ یعنی پول به خودی خود دارای ارزش باشد.

 

استاد خارج حوزه علمیه قم تأکید کرد: آیا ما پولی به نام پول اسلامی داریم که آن پول اسلامی عبارتست از طلا، این محل تأمل است و هیچ یک از فقهای ما چنین حرفی نمی‌زنند.

 

البته اگر در نصوص درباره درهم و دینار صحبت شد یا به دلیل این است که می‌خواهد درباره طلا و نقره صحبت کند و یا این که می‌خواهد درباره پول رایج آن زمان صحبت شود ولی نظر خاصی درباره آن وجود ندارد. عموم فقها نیز نظرشان همین است. فقها نیز می‌گویند پول همان چیزی است که مردم می‌گویند. البته فقها نسبت به مباحث تخصصی اقتصاد نیز توجه دارند ولی باید دید عرف به چه چیزی پول می‌گوید، هر آن چه کوچه و بازار پول می‌گوید ما نیز پول می‌گوییم.

 

ملک زاده با بیان این که برای پول سه مؤلفه اساسی وجود دارد که به آن‌ها اجزای رییسه می‌گویند، گفت: نخست، وسیله مبادله است. دوم، واحد شمارش است. سوم، وسیله ذخیره ارزش – سنجش ارزش – است.

 

اولاً پول تولید می‌کنیم استانداردی برای ارزش گذاری تعیین می‌کنیم. بدون وجود پول نمی‌توانیم تفاوت ارزش اشیای مختلف را متوجه شویم. البته در این جا ارزش مادی مطرح است نه معنوی. با پول می‌توانیم استاندارد ارزش گذاری را تعیین کنیم تا بتوانیم ارزش کالاها و خدمات را از واقعیت زندگی بشر مشخص کنیم.

 

وی اضافه کرد: اگر پول نداشته باشیم معاملات باید پایاپای باشد. در حالی که معامله پایاپای بسیار کار را سخت می‌کند و معاملات، معاوضات و… را بسیار محدود می‌کند چون فرد باید دائم دنبال فردی باشد که خواهان کالای او باشد. اگر پول باشد، پول به عنوان واسطه، معاملات، معادلات و… را در بخش کالاها و خدمات آسان می‌کند و می‌توانیم با پول چنین کاری بکنیم. ما از پول می‌توانیم به عنوان انبار ذخیره ارزش استفاده کنیم. پول ارزش‌های مادی را یک جا جمع کند. یکی از بهترین راه‌ها برای ذخیره اموال، پول است.

 

استاد درس خارج حوزه علمیه قم اذعان داشت: البته کارکرد و ابزار دیگری برای پول مطرح شد. برای نمونه در دنیای امروز از پول به عنوان ابزار سودخواهی استفاده می‌شود؛ یعنی خیلی‌ها پول را نمی‌دهند تا خدمات و کالا دریافت کنند بلکه از پول برای درآمدزایی استفاده می‌کنند. اصطلاحاً می‌گویند پول، پول می‌آورد؛ یعنی افراد نیاز ندارند بلکه از پول استفاده می‌کنند تا سود به دست آورند. سرمایه گذاری با پول بسیار راحت است و با ابزار دیگر به این راحتی نمی‌توان استفاده کرد. نمونه دیگر این است که حکومت‌ها از پول به عنوان ابزاری برای مدیریت بخش مالی مردم استفاده می‌کنند.

 

وی افزود: هر کدام از این سه ویژگی شاید در کالاهای دیگر نیز باشد ولی مشکلاتی ایجاد می‌کند به همین دلیل عرف، مردم و عقلا در طول تاریخ به دنبال این بودند که با کمترین هزینه، امن ترین و سهل ترین راه بتوانند وسیله‌‌ای داشته باشند که واحد شمارش، مبادله و ذخیره ارزش باشد به همین دلیل به سراغ پول رفتند. به نظر ما شرع مقدس در این زمینه ما را به عرف رهنمود کرده و ما چیزی به نام پول شرعی، پول اسلامی نداریم بلکه به آن چه در عرف پول گفته و مردم استفاده می‌کنند شریعت به عنوان پول می‌پذیرد. البته ممکن است در مواردی شریعت ورود کند ولی هدف شریعت این نیست که ورود این گونه داشته باشد.

 

ملک زاده اظهار داشت: آیا بیت کوین نیز ابزار مبادله، ارزش گذاری و شمارش است؟ البته بیت کوین تازه راه افتاده و نمی‌توان انتظار داشت که در تمام جهان استفاده شود ولی در حد خودش اکنون نیز واحد مبادله است و با آن خرید و فروش صورت می‌گیرد. البته کشوری مانند چین انجام بیت کوین را ممنوع کرد. نهادهای امنیتی آمریکا نیز به دنبال تصویب قوانینی برای محدودیت بیت کوین در این کشور هستند ولی رییس جمهور کنونی آمریکا حاضر به امضای چنین قوانین نیست به همین دلیل شک برانگیز شده که شاید خود آقای ترامپ نیز از سرمایه گذاران بیت کوین باشد.

 

وی افزود: البته در برابر بیت کوین دو گروه عمده ایستادگی می‌کنند؛ نخست، امنیتی‌ها هستند. چون نگرانند و می‌گویند مشخص نیست چه کسی این‌ها را کنترل می‌کند. دوم، بانک‌های مرکزی دنیا هستند از جمله بانک مرکزی کشورمان، چون مهم ترین ویژگی ارزهای دیجیتالی این است که پدیده‌‌ای به نام بانک یا بانک مرکزی را تعطیل می‌کند؛ یعنی اگر ارز دیجیتال رواج پیدا کند مردم هیچ نیازی به بانک ندارند و اصولاً بانک‌ها تعطیل می‌شوند چون خاصیتی نخواهند داشت. بیت کوین سیستمی است که در آن افراد کاملاً کارها را انجام می‌دهند بدون نیاز به بانک‌ها. به همین دلیل بانک‌های مرکزی در برابر بیت کوین مقاومت سختی دارند. صرافی‌های زیادی نیز بیت کوین را به ارز رایج تبدیل می‌کنند. خیلی‌ها تلاش می‌کنند تا بتوان از بیت کوین به عنوان ابزار مبادله استفاده کنند.

 

استاد درس خارج حوزه علمیه قم در پایان اظهار داشت: نکته دیگر این است که از بیت کوین به عنوان واحد سنجش استفاده شود. اکنون نمی‌شود گفت که به واحد سنجش تبدیل شده و هنوز به این سِمت نرسیده ولی در همین راستا حرکت می‌کند؛ یعنی در همان محدوده خود در این جهت حرکت می‌کند ولی این که رواج پیدا کند زمان می‌برد. نکته بعدی این است که آیا از بیت کوین می‌توان به عنوان ابزار ذخیره ارزش استفاده کرد؟ در پاسخ این سوال باید گفت که خیر نمی‌شود به عنوان ابزار ذخیره ارزش استفاده کرد.

 

بر اساس گزارش جدیدی که در هشتم ژانویه توسط بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی (BIS) منتشر شد، ۷۰ درصد از بانک‌های مرکزی در سراسر جهان، در حال انجام تحقیقات در مورد انتشار ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) هستند. با این حال، برنامه‌های بنیادین و کاربردی این بانک‌ها برای پیاده‌سازی و توسعه محرک‌های اقتصادی، از لحاظ محتوا تفاوت‌های قابل‌توجهی با یکدیگر دارند.

 

بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی در کشور سوئیس مستقر بوده و شامل ۶۰ عضو از بانک‌های مرکزی کشورهای مختلف است. این نهاد تاکنون، گزارش‌های عمده‌ای درباره ارزهای دیجیتال غیرمتمرکز و ارزهای دیجیتال بانک مرکزی را منتشر کرده است. ارزهای دیجیتال صادر شده توسط بانک مرکزی، از نظر ماهیت با ارزهای دیجیتال غیرمتمرکز متفاوت هستند چراکه وضعیت قانونی آن‌ها بستگی به مقررات دولتی یا قوانین جاری آن کشور دارد.

 

همان‌طور که بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی مشخص کرده است، CBDC ها (ارزهای دیجیتال ملی و صادر شده از سوی بانک مرکزی) در کلاس خرده یا عمده (به‌عنوان مثال، توکن‌های دیجیتالی با دسترسی محدود برای تسویه‌حساب‌های عمده‌ای مانند پرداخت‌های بین‌بانکی و تسویه‌حساب اوراق بهادار) طبقه‌بندی می‌شوند.

 

دسته‌بندی مرتبط با کلاس خرده، توسط بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی به زیرشاخه‌های دیگری با عناوین «کاربردهای عمومی» و «مبتنی بر حساب» (برای مثال، مواردی که به‌صورت گسترده‌ای در دسترس بوده و تراکنش‌های خرد را هدف قرار می‌دهد) یا «کاربردهای عمومی» و «مبتنی بر ارزش یا توکن» تقسیم می‌شود. این دسته از پول‌های دیجیتال صادر شده توسط بانک مرکزی برای استفاده عموم طراحی شده‌اند که از لحاظ در دسترس بودن، مشابه ارزهای دیجیتال خرد مبتنی بر حساب صادر شده توسط بانک مرکزی هستند اما نحوه توزیع و انتقال آنها متفاوت است.

 

 

تحقیقات انجام شده توسط بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی، بانک‌های مرکزی ۶۳ کشور از سراسر دنیا را موردمطالعه قرار داده است که ۴۱ مورد از آنها در اقتصادهای بازار نوظهور (EME) قرار داشته و ۲۲ مورد از آنها در اقتصادهای پیشرفته جای گرفته‌اند. لازم به ذکر است که جامعه آماری تحت مطالعه، تقریباً ۸۰ درصد از جمعیت جهان و بیش از ۹۰ درصد تولیدات اقتصادی آن را تشکیل می‌دهد. مطالعات انجام شده نشان می‌دهد که ۷۰ درصد از این جامعه آماری، مشغول تحقیقات نظری CBDC ها شده‌اند (یا خواهند شد) که این آمار نسبت به سال ۲۰۱۷، افزایشی جزئی داشته است.

 

بنا بر گزارشات، حدوداً نیمی از بانک‌هایی که به بررسی CBDC ها پرداخته‌اند، وارد فاز عملی اثبات مفهوم کارایی این ارزها شده‌اند که این آمار نسبت به سال ۲۰۱۷، با افزایش ۱۵ درصدی روبرو بوده است. گرچه بسیاری از مطالعات انجام شده توسط بانک‌های مذکور، ماهیت تحلیلی داشته و برنامه‌های بنیادین مشخصی برای انتشار CBDC ها را نشان نمی‌دهد. در واقع فقط ۵ مورد از این بانک‌های مرکزی تا مرحله راه‌اندازی پروژه‌های آزمایشی CBDC ها پیش رفته‌اند.

 

گزارش ارائه شده توسط بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی، کشورهای سوئد و اروگوئه را از این آمار مستثنا دانسته و اعلام کرده است که این دو کشور، به‌صورت فعالی در زمینه صدور CBDC های چندمنظوره گام برداشته‌اند تا بتوانند از مزایای این ارزها به‌عنوان مکملی برای پول نقد، استفاده کنند.

 

در خصوص سوئد، ریکس‌بانک (Riksbank) این کشور در اوایل سال ۲۰۱۷ اعلام کرده بود که در حال توسعه ارز دیجیتال ای-کورنا (e-Krona) می‌باشد. بر اساس گزارشات، سوئد اکنون در مراحل پایانی فاز بعدی قرار دارد که شامل اجرای سیستم آزمایشی برای ارزش پیش‌پرداخت‌ شده و ای-کورنای بدون بهره و قابل‌ردیابی است.

 

در خصوص اروگوئه، گزارشات حاکی از آن است که بانک مرکزی این کشور، برنامه آزمایشی مربوط به CBDC چندمنظوره را به اتمام رسانده است. با کاهش جریان پول نقد در این کشور، بانک مرکزی اروگوئه برنامه آزمایشی مربوط به ارز ای-پسو (e-Peso) را در ماه نوامبر ۲۰۱۷ راه‌اندازی نمود که به‌صورت ویژه‌ای، بر مبنای فناوری دفتر کل توزیع‌شده طراحی و اجرا شده است. به دلیل اینکه مرحله آزمایشی این ارز در ماه آوریل ۲۰۱۸ با موفقیت به پایان رسیده است، این بانک در حال حاضر به دنبال مراحل آزمایشی تکمیلی و صدور احتمالی این ارز می‌باشد.

 

«کریستین لاگارد» رئیس صندوق بین‌المللی پول (IMF) در ماه نوامبر ۲۰۱۸، با درخواست از جامعه بین‌المللی برای ورود به حوزه CBDC ها، اظهار داشت که بانک‌های مرکزی می‌توانند در راستای اهداف سیاست جمعی مانند مشارکت مالی، حفاظت از مصرف‌کنندگان و رعایت حریم خصوصی در فرایند پرداخت، به‌سوی ارز دیجیتال بانک مرکزی حرکت کنند.