چرا با قطع برق، آنتن موبایل هم میرود؟ فرسودگی باتریهای BTS به یک بحران جدی تبدیل شده است
خاموشیهای مکرر برق، ضعف یکی از مهمترین لایههای پشتیبان شبکه تلفن همراه را آشکارتر کرده است. در بخشی از سایتهای مخابراتی، باتریهایی که وظیفه تأمین برق اضطراری تجهیزات BTS را بر عهده دارند، بهدلیل فرسودگی دیگر ظرفیت اولیه خود را ندارند و همین مسئله میتواند باعث شود برخی سایتها مدت کوتاهی پس از قطع برق از مدار خارج شوند.
این اتفاق فقط به قطع آنتن یک منطقه محدود نمیشود. با خاموششدن سایتهای مخابراتی، بار شبکه به BTSهای اطراف منتقل میشود و در صورت گسترش خاموشی، حتی مشترکانی که همچنان آنتن دارند نیز ممکن است با کاهش سرعت اینترنت یا افت کیفیت مکالمه مواجه شوند.
باتری BTS برای چند ساعت خاموشی ساخته نشده است
باتریهای پشتیبان بخشی جداییناپذیر از سیستم برق اضطراری سایتهای موبایل هستند، اما قرار نیست جایگزین دائمی شبکه برق شوند. وظیفه اصلی این باتریها حفظ فعالیت تجهیزات برای مدت مشخصی است تا برق شهری دوباره وصل شود یا منبع پشتیبان دیگری مانند ژنراتور وارد مدار شود.
حسین ریاضی، رئیس هیئتمدیره سندیکای صنعت مخابرات ایران، در شهریور ۱۴۰۳ درباره همین موضوع هشدار داده بود. به گفته او، باتریهای سایتهای موبایل برای قطعیهای محدود طراحی شدهاند و در خاموشیهای چندساعته، استفاده از ژنراتور ضرورت بیشتری پیدا میکند.
البته تأمین ژنراتور برای تمام سایتهای شبکه تلفن همراه ساده نیست. تعداد بالای BTSها، محدودیت فضای نصب، هزینه نگهداری و نیاز مستمر به سوخت باعث میشود این راهکار بیشتر برای سایتهای حساس و نقاط کلیدی کاربرد داشته باشد.
چرا بعضی آنتنها تنها چند دقیقه بعد از خاموشی قطع میشوند؟
یکی از تصورات رایج این است که هر باتری فرسوده الزاماً کاملاً از کار افتاده است؛ در حالی که کاهش ظرفیت باتری میتواند بدون خرابی کامل آن اتفاق بیفتد.
باتری ممکن است در شرایط عادی همچنان فعال باشد و سیستم نیز وضعیت آن را عادی نشان دهد، اما ظرفیت ذخیره انرژی آن نسبت به زمان خرید کاهش قابلتوجهی پیدا کرده باشد. در نتیجه، هنگام قطع برق مشخص میشود که باتری دیگر قادر نیست تجهیزات BTS را برای مدت مورد انتظار روشن نگه دارد.
به همین دلیل، ممکن است یک سایت در گذشته ساعتها در برابر قطعی برق دوام میآورده، اما اکنون تنها پس از چند ده دقیقه یا حتی مدت کوتاهتری از مدار خارج شود.
خاموشیهای مکرر چگونه باتریهای مخابراتی را فرسوده میکنند؟
مشکل زمانی جدیتر میشود که قطعی برق در فاصلههای کوتاه تکرار شود. باتری پس از تخلیه به زمان مشخصی برای شارژ مجدد نیاز دارد. اگر پیش از بازگشت کامل ظرفیت، خاموشی دیگری رخ دهد، باتری با ذخیره انرژی کمتر وارد مرحله بعدی میشود.
در چنین شرایطی میتوان یک چرخه فرسایشی را تصور کرد:
قطع برق → تخلیه باتری → شارژ ناقص → کاهش ظرفیت مؤثر → پشتیبانی کوتاهتر → فشار بیشتر بر باتری
تکرار این چرخه در بلندمدت میتواند عمر مفید باتری را نیز کاهش دهد. به همین دلیل، صرفاً شمارش باتریهای کاملاً خراب برای ارزیابی وضعیت شبکه کافی نیست و باید ظرفیت واقعی باتریهای موجود نیز بررسی شود.
مشکل فرسودگی باتریها سابقه چندساله دارد
موضوع آسیبپذیری شبکه موبایل در برابر قطعی برق، مسئله جدیدی نیست. در سال ۱۴۰۰ نیز وزیر وقت ارتباطات و فناوری اطلاعات درباره اختلال شبکه پس از خاموشیها توضیح داده بود که باتری دکلهای تلفن همراه ظرفیت محدودی برای تأمین برق دارند و پس از تخلیه، به چندین ساعت برق مستمر برای شارژ مجدد نیاز خواهند داشت.
اهمیت این مسئله در شرایطی که خاموشیها پشت سر هم رخ میدهند بیشتر میشود؛ زیرا باتری ممکن است فرصت کافی برای رسیدن به ظرفیت کامل را پیدا نکند.
از سوی دیگر، شبکه موبایل در طول این سالها توسعه پیدا کرده و تجهیزات بیشتری به سایتها اضافه شده است. اگر سیستم برق اضطراری متناسب با افزایش مصرف انرژی بهروزرسانی نشده باشد، زمان پشتیبانی باتری نیز میتواند کاهش پیدا کند.
دولت هم فرسودگی باتریها را تأیید کرده است
نگرانی درباره وضعیت باتریهای BTS تنها به گزارشهای تخصصی یا تجربه کاربران محدود نیست. سخنگوی دولت نیز فرسودگی باتریهای آنتنهای مخابراتی را یکی از عوامل قطع ارتباطات هنگام خاموشی برق عنوان کرده است.
معاون علمی رئیسجمهور نیز پیشتر درباره وضعیت باتریهای پشتیبان دکلهای مخابراتی، به تأثیر نامنظمشدن تأمین برق و چرخههای غیرعادی شارژ و دشارژ بر عمر باتریها اشاره کرده بود.
این اظهارات نشان میدهد میان وضعیت شبکه برق و میزان تابآوری زیرساخت ارتباطی کشور ارتباط مستقیمی وجود دارد و تشدید ناترازی انرژی میتواند پیامدهایی فراتر از بخش برق داشته باشد.
خاموششدن یک BTS چه اثری روی کاربران دارد؟
خروج یک سایت مخابراتی از مدار الزاماً فقط کاربران همان محدوده را تحت تأثیر قرار نمیدهد. در شبکههای موبایل، زمانی که یک BTS از دسترس خارج میشود، بخشی از مشترکان به سایتهای مجاور منتقل میشوند.
اگر تعداد سایتهای خاموششده در یک منطقه افزایش پیدا کند، بار بیشتری به BTSهای باقیمانده تحمیل خواهد شد. این اتفاق میتواند به کاهش سرعت اینترنت، افزایش تأخیر، افت کیفیت تماس و اشباع ظرفیت سلولهای اطراف منجر شود.
بنابراین، حتی کاربری که در زمان خاموشی هنوز آنتن دارد نیز ممکن است اثرات غیرمستقیم خروج سایتهای دیگر از شبکه را احساس کند.
چرا نمیتوان برای همه سایتها ژنراتور نصب کرد؟
ژنراتور یکی از راهکارهای مؤثر برای حفظ فعالیت سایتهای مهم در زمان قطعی برق است، اما اجرای آن در مقیاس کل شبکه عملیاتی سادهای نیست.
هزاران سایت مخابراتی در نقاط مختلف کشور قرار دارند؛ برخی روی ساختمانها و در مناطق شهری مستقر هستند و فضای کافی برای نصب تجهیزات و ذخیره سوخت ندارند. در مناطق روستایی و جادهای نیز انتقال سوخت و انجام عملیات نگهداری میتواند دشوار و پرهزینه باشد.
به همین دلیل، تابآوری شبکه به یک راهکار واحد وابسته نیست و باید ترکیبی از باتریهای سالم و متناسب با بار سایت، ژنراتور برای نقاط کلیدی، تأمین برق پایدار و مدیریت مصرف انرژی مورد استفاده قرار گیرد.
آیا انرژی خورشیدی میتواند به کمک BTSها بیاید؟
یکی از گزینههایی که میتواند در برخی مناطق به افزایش تابآوری سایتهای مخابراتی کمک کند، استفاده از انرژی خورشیدی و سامانههای ذخیرهساز است.
این راهکار بهخصوص برای سایتهای دورافتاده یا نقاطی که نصب و سوخترسانی به ژنراتور دشوار است، ظرفیت قابلتوجهی دارد. با این حال، استفاده گسترده از پنل خورشیدی به سرمایهگذاری اولیه، تجهیزات ذخیرهسازی مناسب و برنامه مشخص برای نگهداری نیاز دارد و نمیتواند جایگزین فوری باتریهای فرسوده فعلی باشد.
آمار دقیق فرسودگی باتریهای BTS مشخص نیست
یکی از مهمترین ابهامها، نبود آمار عمومی و جامع درباره وضعیت باتریهای پشتیبان شبکه موبایل است. مشخص نیست چه تعداد از باتریهای نصبشده در BTSهای کشور کاملاً از کار افتادهاند یا چه سهمی از آنها بخش قابلتوجهی از ظرفیت اولیه خود را از دست دادهاند.
به همین دلیل، نمیتوان بر اساس گزارشهای مربوط به چند منطقه، درصد مشخصی را به کل شبکه کشور تعمیم داد. با این حال، مجموعه هشدارهای کارشناسی، اظهارات مسئولان و تجربه کاربران نشان میدهد فرسودگی و کاهش ظرفیت باتریهای پشتیبان یک مسئله واقعی در شبکه ارتباطی کشور است و تکرار خاموشیها میتواند آن را تشدید کند.
انتشار آمارهایی درباره تعداد باتریهای تعویضشده، متوسط عمر باتریها، ظرفیت واقعی آنها، زمان پشتیبانی هر سایت و تعداد BTSهایی که در هر دوره خاموشی از مدار خارج میشوند، میتواند تصویر دقیقتری از وضعیت تابآوری شبکه ارائه کند.
تابآوری شبکه موبایل به اندازه شبکه برق اهمیت دارد
شبکه تلفن همراه دیگر صرفاً ابزاری برای برقراری تماس نیست. اینترنت موبایل، خدمات بانکی، حملونقل، کسبوکارهای آنلاین، خدمات امدادی و بخش قابلتوجهی از ارتباطات روزمره مردم به استمرار فعالیت این زیرساخت وابسته است.
به همین دلیل، قطعی برق برای اپراتورها صرفاً یک مشکل تأمین انرژی نیست؛ بلکه آزمونی برای پایداری شبکه ارتباطی نیز محسوب میشود. اگر باتریهای فرسوده بهموقع تعویض نشوند و خاموشیها با فاصله کوتاه ادامه پیدا کنند، توان پشتیبانی سایتهای موبایل کاهش خواهد یافت.
در نهایت، مسئله فقط «قطع برق» نیست؛ چالش اصلی زمانی شکل میگیرد که برق اضطراری قابل اتکا برای حفظ فعالیت BTS وجود نداشته باشد. نوسازی باتریها، تقویت منابع پشتیبان و ایجاد راهکارهای متنوع تأمین انرژی میتواند نقش مهمی در جلوگیری از تبدیل خاموشیهای برق به اختلال گسترده در ارتباطات کشور داشته باشد.